Aktualności

W 2025 r. serwisie polska-org.pl dodany został skan pocztówki przedstawiającej Szczepanów z początku XX wieku[i]. Zdjęcie kościoła długoszowskiego wskazuje na to, że zdjęcia zostały wykonane w okresie pomiędzy 1907 a 1910 rokiem. Układ zdjęć oraz ich dobór na pocztówce jest podobny do tego jaki można znaleźć na pocztówce „cegiełce” z sąsiednich Jadownik z okresu budowy nowego kościoła (tam zdjęcia wykonano w 1907 r.).

To kolejna cenna pamiątka dokumentująca wygląd Szczepanowa na początku XX wieku.

Przyglądnijmy się temu jak wyglądała rodzinna miejscowość Świętego Stanisława przed ponad 115 laty.

Zdjęcia (od lewej):

Kaplica narodzenia – widzimy ogrodzony sztachetami plac z kaplicą narodzenia, kolumną z figura św. Stanisława oraz studnią. Murowana kaplica powstała w 1861 r. na miejscu, gdzie wg tradycji urodził się św. Stanisław. Po prawej stronie widzimy wzniesioną w XVII na kolumnie rzeźbę św. Stanisława.

Za kaplicą narodzenia świętego Stanisława, znajduje się stara studnia, wybudowana na miejscu słynącego łaskami źródła, w którym, według przekazów, matka św. Stanisława, Bogna, miała obmyć noworodka po jego narodzinach[ii]. W tle niezalesiona przestrzeń – wzdłuż której obecnie biegnie ul. Źródlana.

Kościół Św. Marii Magdaleny wraz z dzwonnicą

Na pierwszym planie na zdjęciu widać drewnianą dzwonnicę, która stała oddzielnie od strony zachodniej. Drewniana konstrukcja słupowa, szalowana, o lekko pochyłych ścianach, z nadwieszoną izbicą, nakryta gontowym dachem namiotowym, wysokim o lekko wklęsłych połaciach. Przy budowie nowego kościoła wg projektu autorstwa Jana Sasa Zubrzyckiego stara drewniana dzwonnica została rozebrana. Wszystko wskazuje na to, że dzwonnica powstała w tym samym okresie co kościół długoszowski. Na wieży zawieszone były dwa dzwony: jeden z 1519 r., drugi z 1534 r.

Na drugim planie widzimy późnogotycki kościół zbudowany w trzeciej ćwierci XV wieku, na miejscu starszej budowli z XIV w., jako ostatnią z kilku budowli ufundowanych przez kronikarza i kanonika Jana Długosza. Udział w fundacji kościoła mógł także mieć kardynał Zbigniew Oleśnicki, którego Długosz był zaufanym współpracownikiem, a którego herb Dębno umieszczono na tablicy erekcyjnej, obok herbów Leliwa rodu Melsztyńskich i Wieniawa Długosza. Prace budowlane inicjował więc Długosz, być może na zlecenie Oleśnickiego, wówczas ordynariusza diecezji krakowskiej, a finansowo prawdopodobnie wspierali je miejscowi właściciele wsi, Melsztyńscy. Budowę kościoła zakończono w 1470 roku[iii], a obiekt został zbudowany przez warsztat krakowskiego muratora Marcina Proszko, a następnie mistrza Jana. Warto wspomnieć, że krakowski murarz i kamieniarz – Marcin Proszko. budował gotycki kościół św. Małgorzaty w nieodległym Dębnie, oraz zajmował się przebudową dębińskiego zamku. Zdaniem historyków murowany kościół może odzwierciedlać kształtem nieznaną nam strukturę poprzedniej świątyni drewnianej. Taką hipotezę uzasadnia porównanie jego formy z piętnasto-wiecznym kościołem drewnianym św. Marcina Biskupa znajdującym się w Zawadzie. Posiada on bowiem również heksagonalnie zamknięte prezbiterium, szerszą nawę, zakrystię dostawioną od północy oraz południową kruchtę. Spójne układy obydwu świątyń mogą sugerować, że murowany gotycki kościół w Szczepanowie, budowany tuż obok lub na miejscu wcześniejszego – drewnianego, nawiązywał do jego planu i układu przestrzennego[iv].

Plebania – zdjęcie numer trzy przedstawia ówczesny budynek plebani. Na zdjęciu jest prawdopodobnie ks. Szczepan Kossecki – proboszcz Parafii Szczepanów. Ks. Szczepan Rawicz Kossecki był proboszczem w latach 1893-1932, a zapisał się na kartach historii Szczepanowa m.in. budową neogotyckiego kościoła pw. św. Stanisława BM oraz odbudową zniszczonego w tracie działań wojennych w listopadzie 1914 r. kościoła długoszowskiego.

W artykule dra. hab. Tomasza Kargola „O zabudowaniach parafii szczepanowskiej na przełomie XVIII i XIX wieku" zamieszczonego w parafialnym czasopiśmie „Pasterz” (nr 62) możemy znaleźć zestawienie majątku jaki parafia szczepanowska posiadała w czerwcu 1808 r. Autorem „Specyfikacji wszelkich realności i praw do kościoła pod tytułem św. Marii Magdaleny, obrządku łacińskiego we wsi Szczepanów, dekanacie wojnickim, cyrkule bocheńskim" był ksiądz proboszcz Maciej Tylkowski, który tak opisuje budynek stosunkowo nowej plebani:

„Pomieszkanie parochialne z drzewa zrzniętego wystawione w roku 1787, mające po prawej ręce z przychodu izb dwie i alkierzyk, piec kaflowy, a wedle niego kominek murowany. Po lewej ręce izba z piecem kaflowym i kominkiem murowanym. Przy tej izbie spiżarnia. Ten budynek w stanie dobrym, otaksowany 2500”[v].

Lokalizację budynku starej plebani możemy odnaleźć na mapie katastralnej z 1847 r.[vi], a to jak się prezentował u schyłku swojego istnienia na zdjęciach z uroczystości jubileuszowych w 1936 r.[vii]

Rynek w Szczepanowie – Ostatnie zdjęcie to widok na ówczesny rynek w Szczepanowie. Zdjęcie wykonane w układzie zachód wschód (fotograf ustawiony prawdopodobnie w pobliżu, lipy którą wg podań ludowych zasadził Św. Stanisław)[viii].

Na austro-węgierskich mapach katastralnych kolory (żółty, czerwony, brązowy) (lub ich mieszanki) używano do przedstawiania domów, gospodarstw, np. żółty dla domów drewnianych, czerwony/brązowy dla murowanych.

Budynek na wprost po prawej stronie[ix] - to wg informacji jakie udało się zebrać dom parafialnu tzw. dom świętego Stanisława[x]. To nazwa jaka pojawia się w oficjalnych dokumentach w latach późniejszych. Budynek widnieje już na mapie katastralnej z 1847 r. Na przełomie XIX i XX wieku w tym budynku Żyd prowadził m.in. szynk. Niedaleko znajdowała się jatka z mięsem (która służyła później za przystanek autobusowy). O tym jak renomę miał miejsce ówczesny szynk w okolicy 1904 r. możemy przeczytać za sprawa polemiki prowadzonej przez gospodarzy ze Szczepanowa na łamach „Gazety Niedzielnej” [xi]. W latach 30 tych przed uroczystościami 900 lecia urodzin Świętego Stanisława budynek został odkupiony przez księdza Władysława Mendralę na cele parafialne. Dalsze losy tego budynku są równie ciekawe – wg relacji mieszkańców Szczepanowa i Sterkowca mieściła się w nim przez pewien czas szkoła (w okresie II wojny światowej i bezpośrednio po niej[xii]), klub dla młodzieży, odbywały się tam zabawy taneczne. Ostatecznie budynek został wyburzony w okolicy 1975 r.

Układ urbanistyczny rynku szczepanowskiego pochodzi z XVIII wieku. W 1761 roku Stanisław Lubomirski założył na terenie wsi miasto, stąd właśnie wziął się nietypowy dla wiejskiej zabudowy rynek.

Do XV wieku Szczepanów był własnością rodu Turzynitów, z którego wywodził się święty Stanisław, później Melsztyńskich, Czernych, a w XVII i XVIII wieku Lubomirskich. W 1761 roku król August III Sas, zezwolił na założenie na tych ziemiach miasta. Wytyczono wówczas rynek na planie czworoboku, o wymiarach 50 X 60 metrów. Jednak już w połowie XIX wieku Szczepanów utracił prawa miejskie. Zachował się jednak częściowo dawny układ urbanistyczny z murowaną i drewnianą zabudową przyrynkową. Drewniane budynki dominowały w wyglądzie wsi do połowy XX wieku. Były to głównie budynki wzniesione w konstrukcji zrębowej, nakryte słomianymi dachami czterospadowymi. Ściany bielono. Na początku XX wieku strzechę zaczęto zastępować dachówką, przez co forma dachów zmieniła się na dwuspadową.

Krzysztof Bogusz

Bibliografia:

[i] https://polska-org.pl/11709016,foto.html?idEntity=7123377

[ii] Gościnny Szczepanów – nowy szlak turystyczny w szczepanowskim sanktuarium, https://old.bazylikaszczepanow.pl/goscinny-szczepanow-nowy-szlak-turystyczny-w-szczepanowskim-sanktuarium/

[iii] Szczepanów – kościół św Marii Magdaleny, https://medievalheritage.eu/pl/strona-glowna/zabytki/polska/szczepanow/

[iv] Czechowicz J., Bazylika św. Marii Magdaleny i św. Stanisława w Szczepanowie – od gotyckiego kościoła długoszowego po dwudziestowieczny kościół podwójny https://czasopisma.uni.lodz.pl...

[v] Kargol T., O zabudowaniach parafii szczepanowskiej na przełomie XVIII i XIX wieku, „Pasterz. Wiadomości z Sanktuarium Świętego Stanisława Biskupa i Męczennika w Szczepanowie", nr 2 (62), 2017, s. 31-32.

[vi] https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/5568057?fbclid=IwY2xjawO-lHlleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFTaTg2Q1FHckRIT25QQWU0c3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHtodHQQG_3SWuQPbNNCMU59X8WM_3Qz0hBKW6nVtu5s7vkNrecchdvU3gu4D_aem_5HJM_ZKXkdqkKkIUrVSl_g – mapa katastralna

[vii] https://brzesko.ws/DesktopModules/Pictures/PictureView.aspx?tabID=0&ItemID=1843&mid=10675&wversion=Staging – wejście do kościoła, w tle widok na plebanię

https://brzesko.ws/DesktopModules/Pictures/PictureView.aspx?tabID=0&ItemID=1898&mid=10675&wversion=Staging – ganek wejściowy do plebani

https://brzesko.ws/DesktopModules/Pictures/PictureView.aspx?tabID=0&ItemID=1910&mid=10675&wversion=Staging - ganek wejściowy do plebani (szerszy plan)

[viii] https://www.google.pl/maps/place/Rynek+Szczepanowski/@50.0059612,20.6502679,3a,75y,88.7h,78.37t/data=!3m7!1e1!3m5!1sfDJE_MYYH-909fpB6kR8Qg!2e0!6shttps:%2F%2Fstreetviewpixels-pa.googleapis.com%2Fv1%2Fthumbnail%3Fcb_client%3Dmaps_sv.tactile%26w%3D900%26h%3D600%26pitch%3D11.628501148495303%26panoid%3DfDJE_MYYH-909fpB6kR8Qg%26yaw%3D88.69955239902201!7i16384!8i8192!4m6!3m5!1s0x471628894d39f0a7:0x21a0fb718bb70df2!8m2!3d50.0057353!4d20.650886!16s%2Fg%2F11g8vgj54v?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MTIwOS4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D – przybliżona lokalizacja miejsca wykonania fotografii rynku w Szczepanowie. Widok Steet view.

[ix] https://brzesko.ws/DesktopModules/Pictures/PictureView.aspx?tabID=0&ItemID=1838&mid=10675&wversion=Staging

Zdjęcia z uroczystości w 1936 r. pochodzą z archiwum pani Elżbiety Polak.

[x] Jubileusz 900 – lecia urodzin, https://old.bazylikaszczepanow...

[xi] Zwierzchność gminna w Szczepanowie źle pojmuje i wcale nie wykonuje swoich obowiązków. (Gazeta Niedzielna) 1904-08-28 https://brzesko.ws/DesktopModules/Articles/ArticlesView.aspx?tabID=0&ItemID=10459&mid=11093

[xii] Szczepanowskie wspominki - Nasza pani Maria Ptak, Stanisław Burlikowski, styczeń 2025 r., https://bazylikaszczepanow.pl/aktualnosci/szczepanowskie-wspominki-nasza-pani-maria-ptak/62